Бәйдібек ауданы туралы қазақша реферат

Облыстың орталық бөлігіндегі әкімшілік-аумақтық бөлік жерінің аумағы 7,2 мың км2, облыс аумағының 6,1%-ын қамтиды. Тұрғыны 52,9 мың адам (2003ж). Аудан жерінде 52 елді мекен, 11 ауылдық округ бар. Орталығы — Шаян ауылы. Іргесі. 1928 ж. бұрынғы Шаян болысының негізінде Шаян ауданы болып қаланды. 1965 жылға дейін Шаян, 1996 жылға дейін Алғабас ауданы болып келді. Жері Қаратау жотасының оңтүстік-батыс беткейінде, қырқалы жазықта жатыр. Оңтүстік-шығысын Боралдай жотасы, Үлкентұра тауы (1425 м) алып жатыр. Жер койнауынан полиметалл кені (Байжансай), әктас, құрылыс материалдары барланған. Климаты континентті. Қантар айындағы жылдық орташа температура — 4-6°С, шілде айында 25-25°С. Жылдық жауын-шашынның мөлшері жазық бөлігінде 250-300 мм, таулы өңірде 400-500 мм. Аудан аумағынан Шаян, Арыстанды, Бөген, Боралдай, Бестоғай, Сасық-өзен өзендері және олардың салалары Үлкен Бөген, Бала Бөген, Қошқарата, Құтырған т.б. ағып етеді. Қазақта Бәйдібек ауданы тұсында Шаян өзенінде Қапшағай бөгеті салынған. Аудан жерінде Арыстанды өзенінің бойында әйгілі Арыстанды -Қарабас желі соғады.

Ауданның батысындағы шөлдің ашық сұр, сұр топырағында боз жусан, баялып, бидайық, күйреуік, шығысындағы таудың сұр-қоңыр топырағанда Қаратау жусаны, нарғия т.б. шөптесіндер мен бұта аралас долана, тобылғы, жабайы алма, өрік: өзен бойларында тал, терек, жиде, қамыс өседі. Жануарлар дүниесінен тауда арқар, елік, қасқыр, жазығында коян, қарсақ, саршұнақ: құстардан кекілік, бөдене, көкек т.б. мекендейді.

Елді мекендер негізінен өзен аңғарларының бойында орналасқан. Халықтың орташа тығыздығы 1 шаршы шақырым жерге 7,3 адамнан келеді. Халықтың негізгі бөлігі — қазақтар 98,1%, күрдтер 0,8% т.б. 18 ұлт өкілдері тұрады. Ірі елді мекендері Шаян ауылы (8,6 мың адам), Ақбастау (3,4), Боралдай (3,0), Шақпақ (2,7), Мыңбұлақ (2,0), Кеңестебе (1,8) т.б.

Ауданның шығыс бағытында 1139 агроқұрылым, өндірісте 117 ОҚ, 128 ЖШС, 975 шаруа қожалықтары тіркелген. Батыс ауданында 2003 ж. егіс көлемі 80 мың гектарға жетіп 20,7 мың сиыр, 248 мың бас қой мен ешкі: 9,5 мың жылқы, 0,5 мың түйе болды.

Аудаңда жалпы білім беретін 54 мектеп (30 орта, 21 орталау), 2 музыка, өнер, спорт, кәсіптік — техникалық мектептері бар. Аудан тұрғындарына 5 мәдениет үйі, 22 клуб, 19 кітапхана, Шаян халық театры, «Шаттық» көркемөнерпаздар ұжымдары қызмет көрсетеді. 1935 жылдан аудандық «Алғабас» газеті шығады. Денсаулық сақтау мекемелерінен 10 аурухана, 5 емхана, 41 фельдшерлік-акушерлік пункт, сан.-эпидемиол. Ст., тубдиспансер жұмыс істейді. Аудан аймағы әулие, батырлар көп шыққан қасиетті жер. Көне тарихи мұралардан Домалақ ана, Бәйдібек ата, Қазата, Шақпақ ата, Қошкар ата, Бес ана, Зеріп, Сыланды ана кесенелері. Ғайып ата бесік бейіті, Теректі, Ақтас әулие, Ақмешіт, Жеті отау үңгірлері. 19-ғасырдың тарихи мұра ғимараты — Аппақ Ишан мешіті бар. Қазақ өнері мен мәдениетіне, әдебиетіне, ғылымына үлес қосқан академик, профессорлар: Ө.Жолдасбеков,  Н.Төреқұлов, М.Үркімбаев, М.Құдайқұлов, К.Нәдіров, ақын-жазушылар: Е.Тұрысов, А.Нысаналин, Б.Бекетова, әнші Е.Әбілдаев т.б. осы өңірдің түлектері.


Тағы рефераттар