Басқарудағы классикалық немесе әкімшілік мектебі (1920-1950 жылдар) туралы қазақша реферат

Тейлор мен Гилбрет өз қызмет сатыларын қарапайым жұмысшыдан бастады, бұл әрине олардың ұйымды басқару туралы түсініктеріне әсер етті. Оларға қарағанда, классикалық мектеп ретінде өте әйгілі әкімшілік басқарудағы мектептің құраушылары болып есептелетін авторлар үлкен бизнесте басшылықтың жоғары буын жетекшілері ретінде қызмет атқарып, үлкен тәжірибе жинақтаған. Бұл мектептің пайда болуын соның есімімен байланыстыратын және кей кезде менеджменттің әкесі деп атайтын Анри Файоль (1841-1925) көмір өндіру жөніндегі ірі француз компаниясына жетекшілік еткен. Линдалл Урвик Англияда басқару жөнінде консультант болды. А.И.Рейлимен бірге жұмыс жасаған Джеймс Д.Муни Алфред П.Слоунның жетекшілігінде, «Дженерал Моторс» компаниясында жұмыс істеді. Олардың басты жұмыстары ұйымның жалпы жұмысына қатысты үлкен мағынадағы тиімділік болды.

Классикалық мектептің жақтаушылары ғылыми басқаруды жазғандар сияқты басқарудың әлеуметтік аспектілері туралы аса бас қатырған жоқ. Көбінесе олардың жұмыстары ғылыми әдістемеге емес, өздерінің қадағалауларына сүйенеді. Классиктер ұйымның жалпы сипаттамасы мен заңдылықтарын анықтауға ұмтылып, ұйымға кең перспектива тұрғысынан қарауға тырысты, классикалық мектептің мақсаты басқарудың әмбебап қағидаларын қалыптастыру болды. Ол бұл қағидаға сүйену ұйымды сенімді түрде жетістікке жеткізеді деген идеядан туындады.

Файоль басты назарын қызметкерлерді басқаруға, оның ішінде әкімшілік кадрларға аударды. Оның пікірі бойынша, басқарушылар кеңесі мынадай қасиеттерді бойына сіңіру қажет: физикалық (денсаулық, қуаттылық, сыртқы пішіні), ақылды (түсіну және қызып алу, сергек ой, қуатты ойлану және бейімделу) моральды (қуаттылық, бекімді, өзіне жауапкершілік алуға дайын болу, ынталылық, сыпайылық, тәсілгерлік өз қасиеттерін сезіне білуі), білімді (атқаратын қызметке қатысы жоқ мәселелерге жалпылай қанық болу) және (істеп жүрген жұмысынан алған) тәжірибе.

Файоль жұмыскерге бастысы техникалық шеберлік болса, басқару шеңберінің сондай маңыздылығы шаралар тізбегі бойынша жылжудан өсуді және жоғарғы шен басқарушыларына ең маңызды қасиет болып табылады дегенді айтты.

Осыдан Файоль басқару қағидаларына және басқаруға оқытуға қажеттілік барлық жерде бар деді, және бұл пәннің өз уақытыңда техникалық оқу орындарында жүргізілмегеніне өкініш білдірді. Басқарудың жақсы ойластырылған және көпшілікпен қабылданған теориясының жоқтығын біліп, ол өзі XX ғ. басында оны талқылауға кірісті. Егер кейінгі уақыттағы ғылым басқарушыларының үлгісімен жүргенде, қазірде бар бұл облыстағы көптеген ақтаңдақтарды жоюшы еді.

Басқару қағидаларының жұмсақ екенін атай отыра, Файоль өз тәжірибесі негізінде оның он төртін анықтады.

1. Билік жауапкершіліктен бөлінбейді. Біз бұны бұлай айтуға дағдыланғанбыз: «Құқ алдың — жауапкершілік арқылы» деп. Бірақ бұл қағиданың кері жағы өте маңызды: «жауапкершілікті жүктедіңдер — құқ беріңдер».

2. Арнайыландырудағы еңбек бөлінісі. Арнайыландырудың пайдасы көпке әйгілі. Онымен байланысты еңбек бөлінісі,  артынан тиімділіктің  жоғалуы  олардың  өз шектерін иеленеді.

3. Бөлудің бірлігі. Жұмыскер тек бір бастықтан ғана тапсырма алу керек. Бұл қағида Тейлордың функционалды басқару идеясымен қарама-қайшы келеді. Шешім тек функционалды басқаруды сызықты басшылықпен ұйымды ұштастыра білу қажет.

4. Тәртіп. Бұл жерде басты идея тәртіптің барлығына міндетті икемдігінде. Бірақта әр кез жоғарыдан төмен қарай кететіндіктен, тәртіп бастық қандай болса, сондай деп айтуға болады. Файоль тәртіпті сыйластықпен байланыстырады.

5. Басқарудың бірлігі. Бұл былай түсіндіріледі: «Ортақ мақсаты бар операциялар жиынтығы үшін жалғыз жоспар және жалғыз жетекші». Бұл жерде мақсатты басқарудың негізі жатыр.

6. Жекеше мүлделердің жалпыға бағынуы. Бұл мынаны білдіреді, жұмыскердің немесе топтың мүлделері жалпы кәсіпорын мүлделерінен жоғары тұрмауы тиіс.  Егер мүлделері қайшылықты болса, онда жетекші оларды келістіруі тиіс.

7. Сый ақы. Файольдің есептеуі бойынша сый ақы және оны төлеу әдісі әділ болуы және жұмыскерлерді де, жұмыс берушілерді де толығымен қанағаттандыруы қажет.

8. Орталықтандыру. Бұл жердегі жаңалық орталықтандырудың анықталған шектігінде. Жалпы айтқанда, неғұрлым кәсіпорын үлкен болса, соғұрлым орталықтандыру шағын болу қажет.

9. Иерархия. Бұнда иерархиялық басқыштың аз болуы қажеттілігі жөнінде және басқару жүйесінде көлденеңдік қатынастың пайдалылығы жөнінде де салмақтыойлар айтылуда.

10. Тәртіп. Файоль тәртіпті «заттардың материалды тәртібі және адамдардың әлеуметтік тәртібі» деп бөледі. Заттарға тәртібі — «Барлығына өз орны және барлығы өз орындарында», адамдарға — «Әркімге өз орны және әркім өз орнында» дегенді білдіреді. Сөз өндірісті және жұмыскерлерді, олардың мүмкіндіктері мен қажеттіліктерін қоса дәл білуде жатыр.

11. Әділдік. Бұл қызметкердің сыпайылығы мен берілгендігінің арқасында бір жақтан, ал жетекшінің қайырымдылығы мен шыншылдығы арқасында екінші жақтан қамтамасыз етіледі.

12. Қызметкердің тұрақтылығы. Файоль кадрлардың тұрақсыздығын нашар басқарудың себебі және салдары деп білдіреді. Қызметкердің тұрақтылығы — жақсы басқарудың бірінші белгісі.

13. Ынта. Ынтаның астарынан жоспардың ойластырылуы мен орындалуы түсіндіріледі. Бұл әрбір ойлайтын алдмға өте үлкен ләззат береді, сондықтан А.Файоль басшыларды өз қарамағындағыларға жеке ынта білдірушілері үшін жол беруге шақырады.

14. Корпоративтік рух. «Бұл қағида да күшті біріктіру» қағидасы, бұл қағиданың арғы дамуы, сонымен бірге өзара әрекеттесудің қажеттілігі және оны қолдаудың байланысының маңыздылығы айтылады.  Бұл қағидаларды қарастыруды аяқтай келе, А.Файоль өзінің олардың теріс мазмұнын беруге тырыспағандығын, керісінше, қағидаларды ашу кез келген бір істе қажет болатындықтан, тек өзіне қолдануға көп ұштасқандарын ғана сипаттауға тырысқандығын айтты.


Тағы рефераттар